નવરાત્રીનું મહત્વ અને ઉત્પત્તિ
નવરાત્રી હિંદુ ધર્મનો એક મુખ્ય તહેવાર છે, જે શક્તિ, ભક્તિ અને વિજયનો પ્રતીક માનવામાં આવે છે. તેનો અર્થ જ છે – નવ રાતો. આ નવ દિવસો અને દસમી રાત સુધી માતા દુર્ગા અને તેમના વિવિધ રૂપોની પૂજા કરવામાં આવે છે.
ભારતીય પરંપરામાં આ તહેવાર માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં પરંતુ સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ પણ છે. નવરાત્રી વર્ષમાં ચાર વખત આવે છે – માસ–માઘ, ચૈત્ર, આશાઢ અને અશ્વિન. તેમાં ચૈત્ર અને અશ્વિન નવરાત્રી વધુ પ્રસિદ્ધ છે. ચૈત્રનું ઉત્સવ વસંત ઋતુમાં આવે છે જ્યારે અશ્વિનનું શારદીય નવરાત્રી શરદ ઋતુમાં મનાય છે. શારદીય નવરાત્રીનું સમાપન દશેરા પર થાય છે.
રામાયણ પ્રમાણે નવરાત્રીની કથા
રામાયણમાં નવરાત્રી સાથે સંકળાયેલ એક પ્રસિદ્ધ કથા છે. જયારે શ્રીરામ અને રાવણ વચ્ચે અંતિમ યુદ્ધ થવાનું હતું, ત્યારે ભગવાન રામે વિજય મેળવવા માટે માતા દુર્ગાની ઉપાસના કરી.
કથા એવી છે –
રામે અશ્વિન માસની શુક્લ પક્ષની નવરાત્રીમાં માતા દુર્ગાને 108 નીલકમળ અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. પૂજા દરમિયાન તેમણે જોયું કે એક કમળ ઓછું પડી ગયું છે. ત્યારે શ્રીરામે પોતાનું કૌમુદિની લોચન એટલે કે આંખ અર્પણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેમના આ ઊંડી ભક્તિ અને સમર્પણને જોઈ માતા દુર્ગા પ્રગટ થઈ અને તેઓને વિજયનો આશિર્વાદ આપ્યો. આ આશિર્વાદથી શ્રીરામને રાવણ પર વિજય મળ્યો.
આ કથામાં આપણને શીખ મળે છે કે સચ્ચી લાગણ અને સમર્પણ સાથે કરવામાં આવેલી પૂજા હંમેશા ફેર આપે છે.
નવરાત્રીનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પાસું
નવરાત્રીનું મહત્વ માત્ર પૂજા સુધી મર્યાદિત નથી. વિભિન્ન પ્રદેશોમાં આ તહેવાર જુદા રೀತಿ અને રીતિતિગારથી ઉજવાય છે.
- ગુજરાતમાં – લોકો રાતભર ગરબા અને ડાંડીયા રમે છે અને માતાની મહિમાનો સ્તુતિ કરે છે.
- પશ્ચિમ બંગાળમાં – નવરાત્રીનું સ્વરૂપ દુર્ગા પૂજા તરીકે જોવા મળે છે, જ્યાં મોટી મોટી પ્રતિમાઓ બનાવવામાં આવે છે અને પંડાલ શજાવવામાં આવે છે.
- ઉત્તર ભારતમાં – રામીલીલા અને રામાયણનું મંચન થાય છે સાથે સાથે કન્યા પૂજન અને હવનનું આયોજન થાય છે.
- દક્ષિણ ભારતમાં – ઘરઘરની દેવી માટે ‘ગોલૂ’ શજાવવામાં આવે છે જેમાં મૂર્તિ અને કલાત્મક વસ્તુઓ મુકવામાં આવે છે.
ગુપ્ત નવરાત્રી
વર્ષમાં માઘ અને આશાઢ મહિનામાં આવતી નવરાત્રીને ગુપ્ત નવરાત્રી કહે છે. આ સામાન્ય ભક્તો માટે ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ નથી, પરંતુ તાંત્રિક સાધકો અને વિશેષ ઉપાસનાહિ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ થાય છે. ખાસ કરીને આ સમયે કરવામાં આવેલ સાધનાથી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે એમ માનવામાં આવે છે.
નવદુર્ગા – માતાના નવ રૂપ
નવરાત્રીમાં માતા દુર્ગાના નવ અલગ રૂપોની પૂજા કરવામાં આવે છે, જેને નવદુર્ગા કહે છે.
- શૈલપુત્રી – પર્વતરાજ હિમાલયની પુત્રી
- બ્રહ્મચારિણી – તપસ્વિની રૂપ
- ચંદ્રઘંટા – શક્તિ અને સૌંદર્યનું રૂપ
- કૂષ્માંડા – સૃષ્ટિની સર્જનહાર
- સ્કંદમાતા – ભગવાનકાર્તિકેયની માતા
- કાત્યાયની – અસુરોના નાશકર્તા
- કાલરાત્રિ – દરેક નકારાત્મક શક્તિને નાશ કરનાર
- મહાગૌરી – પવિત્રતા અને શુદ્ધતાનું પ્રતીક
- સિદ્ધિદાત્રી – તમામ સિદ્ધિઓ આપવા
નવરાત્રીના દરેક દિવસે માતાના એક સ્વરૂપની વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે અને ભક્તો ઉપવાસ રાખે છે.
દશેરા અને વિજયદશમી
નવરાત્રીનું સમાપન દશેરા અથવા વિજયદશમી તરીકે થાય છે. આ તહેવાર દુશ્મનોએ પર સદા સત્ય અને ધર્મની જીતનું પ્રતીક છે.
આ દિવસે ક્ષત્રિય પરંપરા અનુસાર શસ્ત્રપૂજન થાય છે અને વિદ્યાની દેવી સરસ્વતીની પૂજા કરવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે આ દિવસે કોઈપણ નવું કાર્ય શરુ કરવું, શિક્ષા કે વેપારમાં પ્રગતિ લાવવાનું શુભ હોય છે.
ઉત્તર ભારતમાં દશેરા પર રાવણ દહનની પરંપરા છે જ્યારે બંગાળમાં દેવી પ્રતિમાઓનું વિસર્જન થાય છે.
અન્ય ધર્મોમાં નવરાત્રી
નવરાત્રી માત્ર હિંદુ ધર્મમાં જ નહીં, પણ અન્ય ધર્મોમાં પણ તેની અસર જોવા મળે છે.
- સીખ ધર્મમાં – ગુરુ ગોવિંદ સિંહ દ્વારા લખાયેલ દસમ ગ્રંથમાં દેવી શક્તિનો ઉલ્લેખ છે.
- જૈન ધર્મમાં – જૈન સમાજ પણ સામાજિક સ્તરે નવરાત્રીના ઉત્સવોમાં ભાગ લે છે, ખાસ કરીને ગરબા અને અન્ય સાંસ્કૃતિક કાર્યોમાં.
આજના સમયમાં નવરાત્રીનું મહત્વ
આધુનિક યુગમાં પણ નવરાત્રી માત્ર ધાર્મિક તહેવાર નહીં પણ સમાજને એકતા અને ભક્તિ અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડનારો ઉત્સવ છે.
- આ તહેવાર સ્ત્રી શક્તિને સન્માન આપે છે.
- માતાના નવ રૂપ જીવનમાં અલગ અલગ મૂલ્યોથી પરિચય કરાવે છે – ત્યાગ, તપસ્યા, જ્ઞાન અને પવિત્રતા.
- તહેવારો દરમિયાન સમગ્ર સમાજમાં પ્રેરક અને પોઝિટિવ ઉર્જા ફેલાય છે.
નિષ્કર્ષ
નવરાત્રી શક્તિની આરાધનાનું તહેવાર છે. તે આપણને વિજઈનો વિશ્વાસ આપે છે કે અધર્મ પર હંમેશાં ધર્મ અને સત્યની જીત થાય છે. રામાયણની કથાઓ આપણે પ્રેરણા આપે છે કે ભક્તિ નિષ્કપટ હોય તો અસંભવ પણ શક્ય બની જાય.
નવરાત્રી માત્ર પૂજાનું તહેવાર નહીં પરંતુ સંસ્કૃતિ, આસ્થા અને જીવનનો ઉત્સવ છે. ગરબા, દુર્ગા પૂજા, રામલીલા, કન્યા પૂજા અને દશેરા તે બધું મળીને આ તહેવારને ભારતીય જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બનાવે છે.
